LUẬN VĂN THẠC SĨ

VỀ TÁC PHẨM CỦA SONG NGUYỄN

Bùi Công Thuấn

***

Nữ tu Đặng Thị Lĩnh FMI làm luận văn Thạc sĩ về tác phẩm của Song Nguyễn. Đề tài luận văn là: “Cảm hứng tôn giáo trong sáng tác của Song Nguyễn”. Luận văn đã hoàn thành và đang chờ bảo vệ. Sr tìm gặp tác giả Song Nguyễn để xin ý kiến bổ sung cho phần phụ lục.

Sáng ngày 31/10/2024 nữ tu Đặng Thị Lĩnh FMI đã thăm Đức cha Đaminh Nguyễn Chu Trinh (tác giả Song Nguyễn) tại văn phòng của ngài. Sr được Đức cha Đaminh đã đón tiếp rất chân tình. Ngài cám ơn Sr đã khơi gợi và chuyển tải những tư tưởng, những điều tâm huyết của ngài cho các thế hệ mai sau. Cuộc gặp gỡ có nhiều điều rất thú vị.

Điều ngạc nhiên là Sr Đặng Thị Lĩnh FMI đã rất “can đảm” khi chọn đề tài luận văn về một nhà văn Công giáo đương đại mà giới nghiên cứu chưa có nhiều người biết đến (vì Song Nguyễn là một tác giả rất mới). Từ xưa nay, chỉ có những nhà nghiên cứu chuyên nghiệp và tâm huyết mới nghiên cứu văn học Công giáo. Rất hiếm có nghiên cứu sinh làm luận văn về văn học Công giáo. Có lẽ vì lý do tôn giáo. Bởi vì vào thời kỳ đầu, các thế kỷ 17, 18, 19, các nhà truyền giáo viết tác phẩm  (Majorica, A.Rhodes, Lữ Y Đoan…) với mục đích truyền giáo là chính, không phải mục đích sáng tác nghệ thuật.

Điều ngạc nhiên thứ hai là các Giáo sư và PGS-TS trường ĐH Sư phạm Tp HCM bảo trợ cho Sr Đặng Thị Lĩnh làm luận văn; và Hội đồng Giáo sư đánh giá luận văn cũng phải nghiên cứu tác phẩm của Song Nguyễn để thể thẩm định luận văn này. Như vậy tác phẩm của Song Nguyễn đã trở thành đối tượng của nghiên cứu học thuật. Đây là lần đầu tiên một luận văn Thạc sĩ về một nhà văn Công giáo đương đại có thể làm ngỡ ngàng giới nghiên cứu. Luận văn dày 180 trang A4 (tương đương 360 trang in (16×21), là một công trình nghiên cứu công phu, đầy đặn và có giá trị học thuật, có đóng góp vào việc nghiên cứu yếu tố tôn giáo trong văn học Việt Nam đương đại. Việc cho phép mở rộng nghiên cứu này có lẽ xuất phát từ chủ trương của Đại Hội Đảng lần thứ XIII, “Phát huy các nhân tố tích cực, nhân văn trong các tôn giáo, tín ngưỡng” hướng đến “phát huy những giá trị văn hoá, đạo đức tốt đẹp và các nguồn lực của các tôn giáo cho sự nghiệp phát triển đất nước “.

Thật đáng mừng vì Văn học Công giáo đã bắt đầu được giới nghiên cứu học thuật chú ý; và đáng mừng hơn vì đã có những nhà nghiên cứu Công giáo trẻ như Sr Đặng Thị Lĩnh, Sr Đinh Ngọc Oanh CMR, Sr Nguyễn Thị Kim Tuyến, Sr. Bích Hạt, Đinh Phạm Phương Thảo…nối tiếp thế hệ đi trước như nhà nghiên cứu Võ Long Tê, Lê Đình Bảng, Nguyễn Vy Khanh, Lm Gioan Võ Đình Đệ, Lm Nguyễn Minh Chính, Lm Dom Nguyễn Đức Thông…

Đức cha Đaminh cho biết, ngài viết tác phẩm trong tủ sách “Đời dâng hiến” là để khắc họa chân dung các Linh mục, nữ tu và chân dung người Công giáo Việt Nam “sống Phúc âm giữa lòng dân tộc”, khác với những “định kiến” xã hội về người Công giáo.

Về nghệ thuật, các nhân vật trong tác phẩm của Song Nguyễn là một đóng góp mới mẻ về kiểu nhân vật người lao động đậm phẩm chất Nhân văn của Tin Mừng và được soi chiếu qua ánh sáng tư tưởng Mỹ học Kitô giáo. Các nhân vật ấy được xây dựng trong bối cảnh lịch sử-xã hội Việt Nam suốt từ những năm 1945 đến đầu thời kỳ đổi mới (1986). Tác phẩm của Song Nguyễn còn mở ra nhiều vấn đề sâu rộng cả về tư tưởng và thi pháp cần có nhiều công trình nghiên cứu.

Trong cuộc trò chuyện, ngoài những vấn đề chung về sáng tác văn học, Sr Đặng Thị Lĩnh còn hỏi Đức cha Đaminh những câu hỏi riêng tư (về tác phẩm) mà từ trước đến giờ, nhiều bạn đọc thắc mắc, nhưng không ai dám hỏi riêng Đức cha.

–Thưa Đức cha, trong nhiều tác phẩm của Đức cha, các nhân vật linh mục đều có tên đệm là “Phương”, như Lm Phương Toàn, Phương Tâm, Phương Thành, Phương Trung, Phương Tín, vậy cách đặt tên này, Đức cha có ngụ ý gì không?

Vâng, đúng là một câu hỏi của nhà nghiên cứu có phát hiện vấn đề rất tinh tế.

Đức cha Đaminh cười rất vui:

• À! Chữ “phương” trong tên các nhân vật Linh mục của cha có nghĩa là “phương hướng”, là hướng về sự chọn lựa lý tưởng theo Chúa, là hướng về sự dấn thân vì đoàn chiên của Chúa dù hoàn cảnh khó khăn thế nào.

Bây giời tôi mới “vỡ nhẽ” ra tên nhân vật của Song Nguyễn hàm chứa một ý hướng cao

đẹp như vậy.

Sr Đặng Thị Lĩnh FMI  xin Đức cha Đaminh một câu hỏi nữa:

–Thưa Đức cha, bút danh “Song Nguyễn “ là gì ạ?

Câu hỏi này làm tôi ái ngại, sợ có chỗ riêng tư khó cho Đức cha. Bản thân tôi viết về tất cả các tác phẩm của Song Nguyễn, nhưng chưa bao giờ hỏi Đức cha về bút danh, dù có lúc Cha con nói chuyện thân tình. Và lần này Sr Đặng Thị Lĩnh FMI  được Đức cha “giải mật” một vấn đề thú vị.

Đức cha Đaminh vui và sâu lắng hơn một chút:

• Song Nguyễn là hai Nguyễn. Song là hai. Gia đình dòng họ tôi là họ Nguyễn. Tôi có hai đứa cháu rất thương yêu, bây giờ cũng đã thành đạt. Tôi lấy bút danh Song Nguyễn khi nghĩ đến các cháu, những hạt mầm yêu thương.

Tôi vỡ òa những suy đoán lâu nay, một Nguyễn là Đức cha, còn Nguyễn kia là ai? Nếu là một

tác giả thế tục, người đọc sẽ gán ghép là nhân vật rất thân yêu (người yêu chẳng hạn). Hóa ra, cả hai vấn đề Sr Đặng Thị Lĩnh đều thánh thiện, sáng trong và giàu ý nghĩa.

Trong cuộc gặp gỡ, Đức cha còn tỏ lộ nhiều tâm huyết với sứ vụ Giám mục, ngài nói, làm Giám mục, tôi có trách nhiệm bảo vệ đoàn chiên, đặc biệt là các Mục tử, các Linh mục, nữ tu. Xã hội có nhiều định kiến không đúng về người sống “đời dâng hiến”. Vì thế tôi viết tác phẩm như một hình thức văn chương hộ giáo (apologetic literature).

Tôi thưa lại với Đức cha Đaminh:

-Thưa Đức cha, tác phẩm của Đức cha “là những bài suy niệm sống qua các nhân vật. Và nếu có thể, chia sẻ với bạn bè tất cả những kinh nghiệm quý báu này”. Đức cha cũng hướng đến mục đích hộ giáo qua việc khắc họa những chân dung Linh mục đúng như hình ảnh Mục tử của Tin Mừng, vì thế tư tưởng và phẩm chất Kitô giáo làm nên vẻ đẹp của các nhân vật ấy. Chúng con ở góc độ của người nghiên cứu văn học, nhìn tác phẩm văn học là một thế giới nghệ thuật biệt lập với tác giả. Tác phẩm có cấu trúc riêng, có diễn ngôn riêng. Văn học là một thành tố văn hóa, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa Việt, đặc biệt là văn học Công giáo. Tác phẩm của Đức cha như một sử thi về người Công giáo sống đức tin trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động. Tác phẩm của Song Nguyễn cũng là tiếng nói trách nhiệm của người Công giáo trước những vấn đề lớn của hiện thực. Về nghệ thuật, tác phẩm của Song Nguyễn tiếp nối dòng chảy của văn học Công giáo suốt 400 năm qua, từ Majorica, đến Philippe de Rosrio Bỉnh, Lm Lữ Y Đoan, Nguyễn Trường Tộ, Đặng Đức Tuấn, Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Trọng Quản, Nguyễn Bá Tòng, Hồ Ngọc Cẩn…, mở ra những con đường lớn cho những thế hệ kế tiếp.

Đức cha nói với Sr Đặng Thị Lĩnh FMI:

-Thời gian của Đức cha không còn nữa, Đức cha trao lại tất cả những cố gắng, những tâm huyết của mình cho thế hệ trẻ các con. Được nhìn thấy các con tiếp bước, Cha rất mừng. Khi nào bảo vệ luận văn xong, in ra, Đức cha hỗ trợ kinh phí.

Chúng tôi và Đức cha cười rất vui, một sự quan tâm đặc biệt của Đức cha với công việc của Sr Đặng Thị Lĩnh.

Tôi hiểu Đức cha rất trân trọng những giá trị tinh thần như luận văn của Sr Đặng Thị Lĩnh. Đó là một đóng góp có tính tiên phong đem văn học Công giáo đương đại hội nhập với văn học dân tộc. Thái độ học thuật và luận văn của Sr Đặng Thị Lĩnh FMI sẽ giúp ích và tạo cảm hứng rất nhiều cho các nhà nghiên cứu Công giáo trẻ đi sau.

Tôi chia sẻ với Đức cha.

• Thưa Đức cha, Đức cha còn đang đảm trách xây dựng Trung tâm Đức Mẹ Núi Cúi, công

trình xây dựng cũng đã 10 năm (2014-2024). Chúa sẽ còn gìn giữ và ban nhiều ơn riêng cho Đức cha để Đức cha hoàn thành công trình cho Chúa và Đức Mẹ. Và để mọi người nhìn thấy Đức cha là nhân chứng của ơn Chúa đổ xuống cho dân Người ngay trong cõi đời thực này.

***

Sr. Đặng Thị Lĩnh FMI  cùng với hai bạn sinh viên và tôi chúc mừng kỷ niệp 20 năm Giám mục của Đức cha (2004-2024) rồi ra về. Chúng tôi yên tâm khi thấy Đức cha rất vui. Cuộc gặp gỡ của Sr Đặng Thị Lĩnh FMI  với Đức cha Đaminh (tác giả Song Nguyễn), tuy là lần đầu, nhưng Đức cha đã dành cho con cái người tất cả tình yêu thương thật đầm ấm. Tình yêu và tâm huyết của người với văn chương vẫn sâu đậm. Điều ấy nâng đỡ những người trẻ như Sr Dặng thị Lĩnh rất nhiều.

Chúng con cám ơn Đức cha. Xin Chúa và Mẹ Núi Cúi đổ tràn ơn lành cho Đức cha…

Tháng 10/ 2024